Tudzież to spójnik używany do łączenia dwóch członów wypowiedzi: najczęściej w znaczeniu „a także, jak również”, czasem z lekkim odcieniem dopowiedzenia lub doprecyzowania („albo raczej, czyli”). W praktyce pojawia się częściej w stylu urzędowym i prawniczym niż w codziennej rozmowie. W zdaniu sygnalizuje, że drugi element nie jest przypadkowym dodatkiem, tylko dopełnia całość: przez dołączenie drugiej osoby/rzeczy albo przez podanie równoważnej nazwy.
Znaczenie „tudzież” i typowe użycie
Najbardziej naturalne odczytanie „tudzież” to „a także / jak również”: X tudzież Y = X oraz Y. W niektórych kontekstach (zwłaszcza gdy drugi człon doprecyzowuje pierwszy) „tudzież” zbliża się do „czyli / to znaczy”, choć nie jest ich idealnym zamiennikiem.
Wspólny mianownik: drugi człon ma być odczuwany jako dopisany świadomie — jako uzupełnienie listy albo dopowiedzenie.
„Tudzież” bywa nadużywane jako elegantsze „i”. W dobrze osadzonym zdaniu niesie jednak odcień: „oraz, a przy tym także (drugi, dodatkowy element)” albo „(ten sam) pod inną nazwą”. Dlatego w prostych, potocznych zdaniach często brzmi zbyt urzędowo.
Synonimy „tudzież” – pełna lista
a także, a również, albo, albo też, albo raczej, bądź, czyli, i, jak również, lub, natomiast, oraz, to jest, to znaczy, vel, względnie
Grupy znaczeniowe i rejestry (kiedy które pasuje)
- Neutralne, codzienne łączenie („and”): a także, a również, i, oraz
- Styl nieco staranniejszy / oficjalny: jak również, tudzież, oraz
- Alternatywa lub dopuszczenie wariantu: albo, albo też, bądź, lub, względnie
- Doprecyzowanie, objaśnienie nazwy: czyli, to jest, to znaczy, vel
- Zestawienie z lekkim kontrastem (nie zawsze zamiennik, zależnie od kontekstu): natomiast
Subtelne różnice między „tudzież” a bliskimi odpowiednikami
Tudzież a „oraz” / „a także”. „Oraz” i „a także” są neutralne i przezroczyste. „Tudzież” częściej sygnalizuje język urzędowy albo enumerację (listę), w której drugi element ma wagę dopowiedzenia. W prostym zdaniu rozmownym może brzmieć zbyt sztywno.
Tudzież a „czyli” / „to znaczy”. „Czyli” i „to znaczy” wprost informują, że drugi człon wyjaśnia pierwszy (definicja, parafraza, doprecyzowanie). „Tudzież” tylko czasem może pełnić podobną funkcję — zwykle wtedy, gdy podaje się równoległą nazwę, wariant zapisu, drugie określenie.
Tudzież a „lub” / „bądź”. „Lub” i „bądź” mówią o alternatywie (coś zamiast czegoś). „Tudzież” zasadniczo łączy, a nie rozdziela; jeśli ma cień „albo raczej”, to raczej w sensie doprecyzowania, nie wyboru.
Przykłady użycia (w praktyce)
1. Do wniosku należy dołączyć kopię dowodu osobistego tudzież paszportu.
2. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele działu sprzedaży tudzież obsługi klienta.
3. Zgłoszenie dotyczy lokalu przy ul. Kwiatowej 10 tudzież mieszkania nr 3 w tym budynku.
4. Proszono o kontakt mailowy a także telefoniczny (tu „tudzież” zabrzmiałoby wyraźnie urzędowo).