Synonim to wyraz lub wyrażenie o znaczeniu takim samym albo bardzo zbliżonym do znaczenia innego słowa. Dzięki synonimom można uniknąć powtórzeń, doprecyzować ton wypowiedzi i lepiej dopasować język do sytuacji. W praktyce synonimy nie zawsze są w pełni wymienne, bo często różnią się stylem, nacechowaniem lub zakresem użycia.
Co to jest synonim
Synonimem nazywa się jednostkę językową bliskoznaczną wobec innej. Najprostszy przykład to para dom i budynek mieszkalny albo szybko i prędko. Sens pozostaje podobny, ale forma się zmienia.
W języku polskim synonimy pełnią kilka funkcji naraz: porządkują styl, wzbogacają słownictwo i pozwalają uchwycić drobne różnice znaczeniowe. Inaczej brzmi mówić, inaczej oznajmiać, a jeszcze inaczej paplać. Każde z tych słów dotyczy mówienia, ale nie niesie dokładnie tego samego tonu.
Nie każdy synonim jest zamiennikiem „jeden do jednego”. Słowa bliskoznaczne bywają sobie bliskie znaczeniowo, ale różnią się stylem: urzędowym, książkowym, potocznym albo emocjonalnym.
Synonimy słowa „synonim”
W ścisłym sensie językoznawczym słowo synonim najczęściej zastępuje się określeniami opisowymi. Pełna lista najczęściej używanych i bardziej specjalistycznych odpowiedników wygląda tak:
bliskoznacznik, odpowiednik znaczeniowy, wyraz bliskoznaczny, wyraz jednoznaczny znaczeniowo, wyraz pokrewny znaczeniowo
Najbardziej naturalne w codziennym użyciu są formy wyraz bliskoznaczny i bliskoznacznik. Pozostałe określenia pojawiają się rzadziej, zwykle w tekstach dydaktycznych albo językoznawczych.
Grupy znaczeniowe synonimów
Synonimy można porządkować nie tylko według znaczenia, ale też według stylu i sytuacji, w której brzmią naturalnie.
- Neutralne: wyraz bliskoznaczny, bliskoznacznik
- Formalne i szkolne: odpowiednik znaczeniowy, wyraz bliskoznaczny
- Specjalistyczne i językoznawcze: jednostka bliskoznaczna, odpowiednik leksykalny, wyraz pokrewny znaczeniowo
- Opisowe: słowo o podobnym znaczeniu, wyraz o zbliżonym sensie, określenie bliskie znaczeniowo
Taki podział przydaje się zwłaszcza podczas pisania. W zeszycie szkolnym naturalnie zabrzmi wyraz bliskoznaczny, w artykule popularnym można swobodnie użyć synonimu, a w tekście naukowym częściej pojawi się odpowiednik leksykalny lub jednostka bliskoznaczna.
Subtelne różnice między wybranymi określeniami
Synonim to termin najkrótszy i najbardziej rozpoznawalny. Dobrze działa w języku codziennym, edukacyjnym i redakcyjnym.
Wyraz bliskoznaczny jest nieco bardziej szkolny, ale bardzo precyzyjny. Podkreśla, że chodzi o podobieństwo znaczenia, a nie o pełną tożsamość sensu.
Bliskoznacznik brzmi zwięźle i specjalistycznie, choć dla części odbiorców może być mniej oswojony niż synonim.
Odpowiednik znaczeniowy ma charakter opisowy. Przydaje się wtedy, gdy trzeba wyjaśnić pojęcie bez sięgania po terminologię szkolną.
Szybki, prędki i błyskawiczny bywają traktowane jako synonimy, ale nie mają tej samej siły. Prędki jest nieco bardziej książkowy, a błyskawiczny wzmacnia znaczenie i sugeruje coś wyjątkowo szybkiego.
Przykłady użycia synonimów w praktyce
Najłatwiej zobaczyć działanie synonimów na prostych parach słów. Wtedy od razu widać, że podobne znaczenie nie musi oznaczać identycznego brzmienia.
- ładny: atrakcyjny, estetyczny, piękny, śliczny, urodziwy
- mówić: gadać, oznajmiać, opowiadać, przemawiać, wypowiadać się
- smutny: melancholijny, posępny, przygnębiony, strapiony, zmartwiony
- szybko: błyskawicznie, migiem, natychmiast, prędko, żwawo
W zdaniach wygląda to tak:
To był piękny ogród, pełen starych drzew i jasnych kwiatów.
Rzecznik oznajmił decyzję spokojnie i bez zbędnych komentarzy.
Po wiadomości o odwołanym locie zrobiło się naprawdę przygnębiająco.
Dokument przesłano błyskawicznie, jeszcze tego samego popołudnia.
Po co używać synonimów
Synonimy porządkują tekst i sprawiają, że wypowiedź nie brzmi monotonnie. Pomagają też ustawić odpowiedni ton: oficjalny, swobodny, literacki albo emocjonalny. Zamiast powtarzać to samo słowo kilka razy, można sięgnąć po formę bliskoznaczną i zachować naturalny rytm zdania.
Trzeba jedynie pilnować jednego: nie każdy synonim pasuje wszędzie. Gadać nie zastąpi zawsze słowa mówić, tak samo jak zgon nie jest zwykłym odpowiednikiem słowa śmierć. Dobór synonimu zależy od kontekstu, stylu i zamierzonego efektu.